Priredio Ivan Jovović
naslov Primas Srbije ; Dane Gruber: O Dukljansko-barskoj i dubrovačkoj
nadbiskupiji do polovice XIII stoljeća), priredio Ivan Jovović. – Bar : Matica crnogorska i Nadbiskupski ordinarijat Bar, 2014 (Podgorica : Grafo
Bale). – 148 str.; 155 x 230 mm. – (Biblioteka : Vrijeme). – Tiraž 600.
…
Duhovnu i materijalnu baštinu Dukljansko-barske nadbiskupije teško možemo sagledati, budući da su mnoge uporišne tačke Katoličke crkve uništene, zapuštene ili su vremenom promijenile namjenu. Tako su od zbornoga mjesta grada Bara i države Duklje/Zete ‒ Katedrale Sv. Đorđa ostali sačuvani samo temelji, kao što je to slučaj sa polusrušenim zidinama nekadašnjih samostana, crkava i kapela, ali i sa svim onim arhivskim zapisima i materijalnim tragovima, koje iz današnje vizure daju samo obrise razvijenoga srednjovjekovlja na crnogorskome prostoru. Upravo proučavanje Istorijata Dukljansko-barske nadbiskupije zahtijeva poseban pristup, jer je njena jurisdikcija nekad obuhvatala širok geografski prostor, osoben po mnogim karakteristikama (etničkim, vjerskim, kulturnim, ekonomskim i sl). Da bi potkrijepili navedeno dovoljno je pobrojati sufragane ‒ područne biskupe koji su bili pod jurisdikcijom dukljansko-barskoga nadbiskupa: Ulcinj, Svač, Skadar, Drivast, Pilot, Budva, Kotor, Trebinje, Bosna i Srbija.
Prijenos nadbiskupske katedre iz Duklje u Bar 1089. godine nije bio slučajan, s obzirom na to da Bar koncem XI stoljeća nije imao status grada-utvrđenja (castrum), odnosno vojničkog logora, već je bio metropola grad sa punom društveno-političkom i ekonomskom strukturom, kako ga je 1097. godine vidio nadbiskup Viljem Tinski, hroničar krstaških ratova. Zato je razumljiva namjera dukljanskih kraljeva, prvo Mihaila, a potom Bodina Vojislavljevića, da u Baru smjeste nadbiskupsku katedru. Potvrdu navedenoga nalazimo u Ljetopisu Popa Dukljanina, budući da su takva djela proizvod sredine s bogatim kulturnim nasljeđem, kao što su urbana jezgra, odnosno biskupska sedišta. U uvodu Ljetopisa o tome svjedoči njegov autor, de ističe sljedeće: „Zamoljen od vas, u Hristu ljubljena braćo i časni svještenici svete nadbiskupske stolice Dukljanske crkve, kao i mnogijeh staraca, a najviše od omladine našeg grada (Bara), koja se naslađuje – kako to biva kod mladih ljudi ‒ ne samo slušanjem ili čitanjem o ratovima, već i učestvovanjem u njima, da prevedem sa slovenskog jezika na latinski ʻSpis o Gotimaʼ, što se zove ʻSclavorim Regnumʼ…“. Ako se ovome citatu pridoda i činjenica da se papskim bulama iz 1089. i 1124. godine daje, odnosno potvrđuje crkvena nadležnost barskom nadbiskupu i nad slovenskim manastirima u Dukljanskoj kraljevini jasno uočavamo da je riječ o gradu, tj. episkopatu u kojem je veoma rano prihvaćena bašti- na slovenskih prosvjetitelja Ćirila i Metodija. Uostalom, arapski kartograf Idrisije opisujući gradove na istočnojadranskoj obali 1154. godine iznosi, između ostalog, sljedeća zapažanja o Baru: „Stanovištvo je slovensko, uda- ljen je od Kotora 30 milja. Ovo je veliki grad, koji se računa među najslavnije“. Sličnu konstataciju početkom XIII stoljeća iznosi Stefan Prvovenčani, kad u žitiju posvećenom svom prethodniku nabraja zauzete gradove, među kojima izdvaja „slavni grad Bar“.
Značenje Dukljansko-barske nadbiskupije nadilazi današnji nacionalni i državni okvir, budući da je u minulim stoljećima, zbog povjerene joj misije ili spletom raznovrsnih političkih okolnosti, bila uključena u tokove društvenih zbivanja, čime je njen subjektivitet postao sastavnim dijelom prošlosti Mediterana i Balkana. Dakle, govorimo o duhovnoj instituciji sa gotovo hiljadugodišnjim neprekidnm kontinuitetom djelovanja.
…
Nažalost, studije profesora Markovića, Fabera i Grubera o Dukljansko-barskoj nadbiskupiji, iako su pisane jezikom nauke, nijesu postale intelektualna svojina širega kruga ljudi u Crnoj Gori, vjerovatno jer su štampane na području Habzburške monarhije, pa je njihovo distribuiranje u Knjaževinu, odnosno Kraljevinu Crnu Goru bilo otežano, pogotovo ako su u njima austrougarske vlasti videle bilo kakav afirmativan odnos prema crnogorskom knjazu/kralju Nikoli i tadašnjem nadbiskupu Šimunu Milinoviću. To je bio slučaj sa štampanjem Barskog glagoljskog Misala u posljednjoj deceniji XIX vijeka, čije su izdavanje više godina opstruisale austrougarske vlasti, zbog čega je svega 4 do 5 primjeraka stiglo u Barsku nadbiskupiju. Sličnu sudbinu je podijelila knjiga Dukljansko-barska metropolija, deceniju kasnije, upravo iz navedenih razloga. Tako, na primjer, izuzimajući bibilioteke Barske nadbiskupije i Kulturnoga centra Bar, autoru ovoga predgovora nije poznato da li neko u Baru u privatnoj kolekciji pośeduje originalno izdanje iz 1902. godine, a ukoliko, pak, postoji neki primjerak vjerovatno je naknadno dobavljen u nekoj antikvarnici izvan Crne Gore. Ako uopšte postoje neke dvojbe o brojnosti primjeraka originalnoga izdanja profesora Markovića, to svakako nije slučaj sa studijom profesora Grubera, koju ne pośeduje nijedna državna ustanova kulture ili nauke u Crnoj Gori, dok izdanje Glasnika Zemaljskog muzeja BiH u kome se nalazi rad dr Morica Fabera možemo pronaći samo u Nacionalnoj biblioteci „Đurđe Crnojević“ na Cetinju. …
Ivan Jovović (Iz Predgovora)
