crnogorska, 2022 (Podgorica : Grafo Group). – 392 str.; 160 x 230
mm. – (Biblioteka : Kultura i istorija). – Tiraž 500.
U ovom radu pažnja je usmjerena na proučavanje izvora kojima su se napajale razne naučne discipline, u prvom redu istorijske nauke, istorija jezika, etnologija, arhivistika i dr. Polazeći od činjenice da prvo izdanje ove knjige, objavljeno 1994. godine, nije bilo moguće nabaviti već nakon mjesec dana poslije objavljivanja, te zbog velikog interesovanja za ovu vrstu izvora kojima se otkriva crnogorska prošlost, autor i izdavač Matica crnogorska su odlučili da se uradi drugo dopunjeno izdanje.
Malo je država na svijetu kao što je Crna Gora u kojima je civilizacija ostavila toliko tragova u vidu spomenika duhvne i materijalne kulture koji govore o njenoj burnoj prošlosti i slavnim vremenima. Crna Gora, a posebno njen primorski dio, je dio tog mediteranskog prostora gdje se naročito jasno uočava ukrštanje istočnih i zapadnih kultura. To se upravo ogleda kroz kulturno umjetnička i graditeljska ostvarenja srednjeg vijeka, tragove koje nalazimo u natpisima i zapisima, a koji su predmet našeg rada.
Upravo natpisi i zapisi predstavljaju prvorazredne izvore za istoriju zemlje i naroda gdje su nastali, ali istovremeno ovi drevni tekstovi koji su trajali nekoliko vijekova čine i posebnu književnu vrstu.
Rukovodeći se činjenicom da je na teritoriji Crne Gore sačuvan dosta mali broj istorijskih izvora, prihvatili smo se veoma odgovornog i teškog zadatka da izvršimo istraživanja i objedinimo naučne rezultate koji se odnose na srednjovjekovne natpise i zapise iz Duklje, Zete i Crne Gore od kraja VIII do XVI vijeka. Ovo tim prije što su do sada ovi izvori bili objavljeni uglav- nom pojedinačno u dugom vremenskom razdoblju.
Ovaj rad smo podijelili u dvije glavne cjeline: 1) Natpisi, 2) Zapisi. Svaka cjelina sa svoje strane obuhvata latinične i ćirilične natpise i zapise raz- vrstane hronološki, po vjekovima, godinama i po regijama. U pojedinim slučajevima bilo je odstupanja od ovog principa kao kod natpisa na vranjinskim zvonima, koja nijesu iz istog tog vremena, ali pripadaju istoj formi. Natpisi koji pripadaju jednom crkvenom kompleksu iz istog vijeka dati su zajedno. Latinični i ćirilični tekstovi su razvrstani kao dio cjeline jer pojedini spomenici sadrže oba pisma, a negdje još i grčka slova. Uvrstili smo i nekoliko natpisa izvan Crne Gore, koji su nastali u Crnoj Gori, koji se odnose na ličnosti iz crnogorske prošlosti koje su igrale značajnu ulogu u istoriji (npr. kralj Ðurde Bodin, Andrija Kotoranin, Andrija Paltašić, Stracimir Balšić itd.). Ovdje su našla mjesta i dva natpisa iz Doje u Italiji čiji su autori ljudi iz Bjelopavlića „iz slavne zemlje Zete“.
Uz pojedine zapise smo upotrijebili, u nekoliko slučajeva, i zapise iz kasnijeg doba sa ciljem da se bolje objasni osnovni tekst i njegov značaj, odnosno ljudi i događaji opisani u njima. Svi natpisi i zapisi su prevedeni na savremeni jezik osim kratkih ćiriličnih tekstova koji su čitaocu i bez prevoda sasvim razumljivi.
Gdje god je bilo moguće, donosimo ilustracije uz tekstove spomenika. U ovom dopunjenom izdanju urađen je dodatak od 18 jedinica ‒ devet natpisa i devet zapisa, koji su poređani hronološki po vjekovima. Radeći na drugim projektima, naišli smo na ove tekstove koji nijesu uvršteni u izdanje iz 1994. godine, pa se nametnula potreba da nađu svoje mjesto u drugom izdanju knjige.
Crna Gora je inače zemlja koja je bogata događajima iz prošlosti, gdje se svaki grad, ali i skoro svako mjesto diči svojom istorijom, svojim iskonom u čijim se njedrima krije prah predaka i slavnih vladara. Zbog toga je i objavljeno drugo dopunjeno izdanje „Tragova prošlosti Crne Gore“. …
Autor (Iz Predgovora)
