Zagreb : Nacionalna zajednica Crnogoraca Hrvatske, 2002 (Beograd :
Publikum). – 84 str.; 220 x 220 mm. – Tiraž 1000.
Poslije Berlinskog kongresa (1878) Crna Gora doživljava očigledan prosperitet u svim segmentima društvenog života. Mada je zatečeni kulturni i civilizacijski nivo bio uslovljen skromnim mogućnostima male knjaževine, uporedo sa uspjesima na političkom i vojnom planu, rasle su mogućnosti za kulturni preobražaj i napredak. Dakle, prekretnica u afirmisanju crnogorske kulture i njen prosperitet inicirani su i intenzivirani upravo u vrijeme vladavine Nikole I. Po vlastitoj intuiciji, i po ugledu na razvijenije evropske centre, Knjaz pokreće i sprovodi korjenite promjene u crnogorskoj kulturi. Veliku pažnju poklanja razvoju prosvjetne djelatnosti. Usavršava i reformiše školstvo, bira programe, insistira na usavršavanju nastavničkog kadra, a one koji najviše obećavaju šalje na školovanje u inostranstvo (Rusija, Italija, Francuska, Srbija).
…
Opšti kulturni preporod u Crnoj Gori u drugoj polovini XIX i na početku XX vijeka, neraskidivo je vezan za ulogu koju su u njemu imali takozvani izvanjci ‒ istaknuti intelektualci i umjetnici, uglavnom iz Srbije, Vojvodine, Boke, Hrvatske i Dalmacije. Raznih profila i interesovanja, uzimali su učešće u razvoju na i prosvjete i nauke, izdavanju i uređivanju književnih i političkih listova. Ostavili su brojna pisana i likovna svedočanstva o crnogorskoj istoriji, njenim istaknutim ličnostima, o geografskim, etnografskim i drugim karakteristikama. Likovni stvaraoci su, bez obzira na dužinu i ciljeve boravka, približili Crnu Goru evropskoj javnosti ‒ njen romantičarski, pomalo divlji milje, heroiku pejzaža i, iznad svega, zadivljujuću borbu za slobodu. Svjestan značaja izvanjaca za Crnu Goru u toj fazi razvitka, crnogorski vladar želio je i uspijevao da ih privuče i veže za Crnu Goru. Razlog što je Crna Gora, mala i nerazvijena, postala odjednom privlačna za mnoge strance, treba tražiti i u ličnosti crnogorskog Gospodara. Njegov šarm, neposrednost, toplo gostoprimstvo koje je u nekim slučajevima prelazilo u prisno prijateljstvo, različite povlastice, stimulisanje relativno visokim platama i odlikovanjima, visoko rangiranje u društvenoj hijerarhiji i slično, privlačilo ih je da, duže ili kraće, ostanu u Crnoj Gori. Naravno, ovo ne isključuje činjenicu da je motiv za dolazak mnogim izvanjcima bio nacionalno-romantičarski zanos i patriotizam.
U takvim uslovima na Cetinje je, poslije Ferda Kikereca i Ivana Rendića, umjetnika koji su ostavili značajan likovni opus sa crnogorskom tematikom, došao Vlaho Bukovac.
(Iz Predgovora)
