Uredio Božidar Šekularac
str.; 160 x 230 mm. – Tiraž 399.
Prve liturgijske knjige štampane ćirilicom vezuju se za Krakov (Poljska), Cetinje (Crna Gora), a potom i za Trgovište (Rumunija). To su centri iz kojih je započela distribucija prvih štampanih ćiriličnih knjiga.
U gradu Krakovu prvobitno su objavljeni Oktoih (1491), Časoslov (1491), Posni triod i Cvijetni (Obojeni) triod (1492‒1493). Ćirilična štampa nastavlja se u crnogorskoj štampariji Cetinjskog manastira, gdje je 4. januara 1494. godine objavljen Oktoih prvoglasnik. Inicijativa za osnivanje crnogorske štamparije potekla je od crnogorskog vladara Ivana Crnojevića (1465‒1490). Štamparija je počela da radi kod njegovog sina – Đurđa Crnojevića, koji uz pomoć štampara jeromonaha Makarija, izdaje bogoslužbene knjige za potrebe crkve i Mitropolije na Cetinju. Uslijedila su izdanja Cetinjske štamparije: Oktoih petoglasnik (1494), Psaltir s posljedovanjem (1495), Trebnik (1496) i Četvorojevanđelje (1496). Nakon toga, Đurđev sljedbenik Božidar Vuković nastavio je izlivati slova da bi se snašao s osobenostima ćirilice ‒ nadslovnim (dijakritičkim) znacima i kombinacijama (ligaturama), što znači da je bogatstvo jezika godinama stvaralo poteškoće pri štampanju. Jezik ćiriličnih inkunabula, štampanih na Cetinju, odlikuje se štampom bez upotrebe jusa i (jednog) jera. Vrlo je rijetko predstavljanje skraćenih riječi s nadnaslovnim slovima odozgo, koje se u rukopisnoj tradiciji stalno srijeću. Kada je dato zaglavlje postavljeno kao početak reda (ili rečenice), slova su veća obimom i sa crvenim početnim slovom. U kvadratnim okvirima latinskog stila postavljani su inicijali, s kojima počinje označeni psalam. Stroga naznačenost zaglavlja i inicijala, uključuje motive biljaka, geometrijske oblike i rjeđe zoomorfne oblike. Kvadratni okviri su oblikovani na karakterističan način umjetničko-kreativnog stila štamparije na Cetinju. Različiti liturgijski ustavi Psaltir su podijelili na različit broj napjeva. Od X vijeka vizantijska tradicija bogosluženja zadobija široku popularnost razdvajanjem Psaltira na 20 katizmi (u svakoj od njih su po tri slave), čime se postepeno istiskuje palestinska tradicija i njen način razdvajanja psalma. Od tada je u pravoslavnoj tradiciji bogosluženja prihvaćeno da Psaltir, koji je predviđen za bogosluženje, bude razdijeljen na 20 katizmi. Prema vizantijskoj praksi svaka katizma se izvodila na jednom od 8 glasova u sedmici, a u svetoj Četrdesnici ‒ dva puta u jednoj sedmici. U ranim izdanjima Jerusalimskog i Studitskog ustava predviđeno je da bude pet katizmi. U rukopisnoj tradiciji XII i XIII vijeka zabilježeni su melodijski modeli za izvođenje s osam glasova.
Riječ „katizma“ ulazi u upotrebu tokom VIII‒IX vijeka. Prije toga razdvajanje psalama označavalo se riječima „antifoni“ ili takozvani „stojeći“, jer se za vrijeme izvođenja psalama stajalo pravo, a vrijeme između izvođenja psalama koristilo se za kratak odmor. Otuda i termin katizma ulazi kroz liturgijsku praksu za označavanje vremena u kojem je bilo dozvoljeno da se śedne.
Cetinjski Psaltir je druga štampana knjiga na ćirilici, objavljena 22. septembra 1495. godine. Kompletan Cetinjski Psaltir s posljedovanjem čine 348 listova veličine 20,4 x 14,1 cm sa po 27 redova na stranici. U ovom Psaltiru ima grafičkih slika, slično kao i u prvoj cetinjskoj štampanoj knjizi – Oktoihu. Pojavljuje se i grb koji je karakterističan za štampariju Crnojevića dvoglavi orao. Tako i započinje Psaltir sa crnobijelim grbom. Izdavanjem Psaltira s posljedovanjem označava i početak ujednačavanja psalmičnih liturgijskih tekstova. Početne dvije stranice objašnjavaju kako je napravljen starozavjetni Psaltir. …
Galja Gospodinova
